آزمایش‌های آزمایشگاهی در مردان

ناباروری مردان ممکن است ناشی از اختلال در تولید اسپرم، بلوغ، حرکت، شکل یا انتقال اسپرم باشد. همچنین، اختلالات هورمونی، ژنتیکی و عفونی می‌توانند در کاهش باروری مردان نقش داشته باشند.

۲-۱. آزمایش آنالیز مایع منی (Semen Analysis)

آنالیز مایع منی مهم‌ترین آزمایش اولیه در ارزیابی باروری مردان است و اطلاعات ارزشمندی درباره کمیت و کیفیت اسپرم ارائه می‌دهد.

این آزمایش معمولاً اولین بررسی آزمایشگاهی در مردانی است که با مشکل باروری مواجه هستند.

پارامترهای اصلی در آزمایش مایع منی عبارت‌اند از:

الف) حجم مایع منی (Semen Volume)

حجم مایع منی خارج‌شده پس از انزال اندازه‌گیری می‌شود. کاهش حجم می‌تواند در برخی شرایط مانند انسداد مجاری انزالی، اختلال در عملکرد غدد ضمیمه یا انزال ناقص مشاهده شود.

ب) غلظت اسپرم (Sperm Concentration)

تعداد اسپرم‌ها در هر میلی‌لیتر مایع منی اندازه‌گیری می‌شود. کاهش غلظت اسپرم با عنوان الیگوزواسپرمی (Oligozoospermia) شناخته می‌شود.

ج) تعداد کل اسپرم (Total Sperm Number)

تعداد کل اسپرم‌های موجود در نمونه مایع منی محاسبه می‌شود. این شاخص علاوه بر غلظت، به حجم نمونه نیز وابسته است.

د) تحرک اسپرم (Sperm Motility)

توانایی حرکت اسپرم‌ها بررسی می‌شود.

تحرک اسپرم معمولاً در دو گروه اصلی گزارش می‌شود:

• تحرک پیشرونده (Progressive Motility): اسپرم‌هایی که به‌صورت مؤثر به جلو حرکت می‌کنند.

• تحرک غیرپیشرونده و بدون تحرک (Non-progressive and Immotile): اسپرم‌هایی که حرکت مؤثر رو به جلو ندارند یا کاملاً بی‌حرکت هستند.

کاهش تحرک اسپرم با عنوان آستنوزواسپرمی (Asthenozoospermia) شناخته می‌شود.

هـ) مورفولوژی اسپرم (Sperm Morphology)

در این بخش، شکل ظاهری اسپرم‌ها از نظر ساختار سر، قطعه میانی و دم بررسی می‌شود.

درصد اسپرم‌های دارای شکل طبیعی گزارش می‌شود. اختلال در مورفولوژی اسپرم با عنوان تراتوزواسپرمی (Teratozoospermia) شناخته می‌شود.

و) زنده‌مانی اسپرم (Sperm Vitality)

این شاخص درصد اسپرم‌های زنده را مشخص می‌کند و به‌ویژه در مواردی که تحرک اسپرم بسیار پایین است یا اسپرم‌های زیادی بی‌حرکت هستند، اهمیت دارد.

ز) pH مایع منی

اندازه‌گیری pH می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد غدد ضمیمه دستگاه تناسلی و احتمال برخی اختلالات مجاری انزالی ارائه دهد.

نکات مهم پیش از انجام آزمایش:

• معمولاً ۲ تا ۷ روز پرهیز از انزال توصیه می‌شود.

• نمونه باید طبق دستورالعمل آزمایشگاه جمع‌آوری شود.

• تمام نمونه باید در ظرف استریل مخصوص جمع‌آوری شود.

• در صورت جمع‌آوری نمونه در خارج از آزمایشگاه، باید شرایط و زمان انتقال مطابق دستورالعمل آزمایشگاه رعایت شود.

• در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه، معمولاً تکرار آزمایش برای تأیید یافته‌ها ضرورت دارد.

نکته مهم این است که نتایج آنالیز مایع منی به‌تنهایی نمی‌توانند احتمال بارداری طبیعی را به‌طور قطعی تعیین کنند و باید در کنار شرایط بالینی زوجین تفسیر شوند.

۲-۲. بررسی هورمون‌های مردانه (Male Hormonal Assessment)

در مردانی که تعداد اسپرم پایین است، اختلالات جنسی دارند یا نشانه‌هایی از اختلالات غدد درون‌ریز مشاهده می‌شود، بررسی هورمون‌ها اهمیت دارد.

مهم‌ترین آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

الف) تستوسترون (Total Testosterone)

تستوسترون مهم‌ترین هورمون جنسی مردانه است که نقش اساسی در رشد و عملکرد دستگاه تناسلی، میل جنسی و فرایند اسپرم‌سازی دارد.

کاهش سطح تستوسترون می‌تواند با اختلال عملکرد جنسی و برخی مشکلات باروری همراه باشد.

اندازه‌گیری تستوسترون معمولاً در ساعات اولیه صبح انجام می‌شود. در صورت پایین بودن نتیجه، تکرار آزمایش برای تأیید آن اهمیت دارد.

ب) هورمون محرک فولیکول (FSH)

FSH در مردان نقش مهمی در تنظیم فعالیت سلول‌های سرتولی و فرایند اسپرم‌سازی دارد.

افزایش FSH ممکن است نشان‌دهنده اختلال در عملکرد بافت اسپرم‌ساز بیضه باشد.

در مردانی که تعداد اسپرم بسیار پایین است یا آزواسپرمی دارند، اندازه‌گیری FSH اهمیت ویژه‌ای دارد.

ج) هورمون لوتئینه‌کننده (LH)

LH سلول‌های لیدیگ در بیضه را تحریک می‌کند تا تستوسترون تولید کنند.

اندازه‌گیری LH به تشخیص اختلالات محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ بیضه کمک می‌کند.

برای مثال، کاهش تستوسترون همراه با افزایش LH می‌تواند مطرح‌کننده نارسایی اولیه بیضه باشد.

د) پرولاکتین (Prolactin)

افزایش پرولاکتین در مردان می‌تواند موجب اختلال در ترشح GnRH و کاهش تولید تستوسترون شود.

این وضعیت ممکن است با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و اختلال در عملکرد تولیدمثلی همراه باشد.

اندازه‌گیری پرولاکتین به‌ویژه در مردانی که علائم بالینی یا نتایج هورمونی مشکوک دارند، توصیه می‌شود.

۲-۳. بررسی عفونت‌های دستگاه تناسلی مردان

برخی عفونت‌های دستگاه تناسلی مردان می‌توانند موجب التهاب و اختلال در عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل شوند.

آزمایش‌های تشخیصی بر اساس علائم بالینی و سابقه بیمار انتخاب می‌شوند.

مهم‌ترین بررسی‌ها عبارت‌اند از:

• آزمایش ادرار برای بررسی عفونت‌های دستگاه ادراری.

• کشت ادرار در صورت شک به عفونت باکتریایی.

• آزمایش مولکولی NAAT برای تشخیص کلامیدیا و سوزاک در افراد دارای اندیکاسیون.

• بررسی میکروبیولوژیک مایع منی در موارد منتخب، به‌ویژه در صورت وجود علائم عفونت یا شواهد التهاب.

نکته مهم این است که کشت مایع منی برای تمام مردان مبتلا به ناباروری به‌صورت روتین توصیه نمی‌شود و باید بر اساس یافته‌های بالینی درخواست شود.

۲-۴. آزمایش‌های ژنتیکی در مردان

در برخی مردان، ناباروری ناشی از اختلالات ژنتیکی است که بر تولید اسپرم یا عملکرد دستگاه تناسلی تأثیر می‌گذارند.

آزمایش‌های ژنتیکی معمولاً در مواردی مانند آزواسپرمی یا کاهش شدید تعداد اسپرم کاربرد دارند.

مهم‌ترین آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

الف) کاریوتایپ (Karyotyping)

این آزمایش تعداد و ساختار کروموزوم‌ها را بررسی می‌کند.

یکی از اختلالات شناخته‌شده در این زمینه سندرم کلاین‌فلتر (Klinefelter Syndrome) با کاریوتایپ 47,XXY است که می‌تواند با اختلال شدید در تولید اسپرم همراه باشد.

ب) بررسی حذف‌های کروموزوم Y (Y-Chromosome Microdeletion Analysis)

این آزمایش برای شناسایی حذف‌های ژنتیکی در نواحی AZF کروموزوم Y انجام می‌شود.

این نواحی نقش مهمی در فرایند اسپرم‌سازی دارند و حذف آن‌ها ممکن است موجب کاهش شدید تولید اسپرم یا آزواسپرمی شود.

ج) بررسی ژن CFTR

در مردانی که مشکوک به فقدان مادرزادی دوطرفه مجرای دفران (CBAVD) هستند، بررسی جهش‌های ژن CFTR اهمیت دارد.

این اختلال می‌تواند موجب انسداد مسیر انتقال اسپرم و ناباروری انسدادی شود.

انتخاب این آزمایش‌ها باید بر اساس شدت اختلال اسپرم، معاینه بالینی و نظر متخصص اورولوژی یا ناباروری انجام شود.