ارزیابی آزمایشگاهی ناباروری یکی از مراحل مهم در شناسایی علل اختلال در باروری است. این بررسی‌ها با هدف ارزیابی عملکرد دستگاه تولیدمثل، وضعیت هورمونی، ذخیره تخمدانی، تخمک‌گذاری، و شناسایی برخی اختلالات عفونی یا ژنتیکی انجام می‌شوند.

ناباروری یک مسئله مربوط به هر دو زوج است؛ بنابراین، بررسی‌های تشخیصی باید به‌صورت هم‌زمان برای زن و مرد در نظر گرفته شوند. انتخاب آزمایش‌ها به عواملی مانند سن زوجین، مدت‌زمان تلاش برای بارداری، نظم چرخه قاعدگی، سابقه بیماری‌ها، جراحی‌ها، عفونت‌های قبلی و نتایج معاینات بالینی بستگی دارد.

در ادامه، مهم‌ترین آزمایش‌های آزمایشگاهی مورد استفاده در ارزیابی ناباروری زنان تشریح می‌شوند.

آزمایش‌های آزمایشگاهی و هورمونی در زنان

بررسی وضعیت هورمونی زنان با هدف ارزیابی عملکرد محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ تخمدان، ذخیره تخمدانی و وقوع تخمک‌گذاری انجام می‌شود. مهم‌ترین آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

۱-۱. هورمون آنتی‌مولرین (Anti-Müllerian Hormone; AMH)

AMH یکی از مهم‌ترین شاخص‌های آزمایشگاهی برای ارزیابی ذخیره تخمدانی است. این هورمون توسط سلول‌های گرانولوزای فولیکول‌های کوچک در حال رشد تخمدان تولید می‌شود.

اندازه‌گیری AMH به پزشک کمک می‌کند تا برآوردی از تعداد فولیکول‌های در حال رشد و ظرفیت پاسخ تخمدان به تحریک هورمونی داشته باشد.

اهمیت بالینی آزمایش AMH:

• ارزیابی تقریبی ذخیره تخمدانی.

• پیش‌بینی پاسخ تخمدان به داروهای تحریک تخمک‌گذاری در درمان‌های کمک‌باروری.

• شناسایی افرادی که احتمال پاسخ بیش‌ازحد یا پاسخ ضعیف تخمدانی دارند.

• کمک به ارزیابی وضعیت تخمدان در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS).

نکته مهم: کاهش AMH می‌تواند نشان‌دهنده کاهش ذخیره تخمدانی باشد، اما به‌تنهایی به معنای ناتوانی در بارداری نیست. همچنین، افزایش AMH در زنان مبتلا به PCOS شایع است. AMH به‌تنهایی نمی‌تواند کیفیت تخمک، احتمال بارداری طبیعی یا زمان دقیق یائسگی را تعیین کند.

یکی از مزایای این آزمایش آن است که برخلاف برخی هورمون‌های دیگر، معمولاً محدودیت زمانی مشخصی در چرخه قاعدگی برای انجام آن وجود ندارد.

هورمون محرک فولیکول (Follicle-Stimulating Hormone; FSH)

FSH توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شود و نقش مهمی در رشد و بلوغ فولیکول‌های تخمدانی دارد.

اندازه‌گیری FSH در ارزیابی عملکرد تخمدان و ذخیره تخمدانی کاربرد دارد.

زمان انجام آزمایش:

معمولاً در روز دوم یا سوم چرخه قاعدگی اندازه‌گیری می‌شود؛ یعنی در مرحله ابتدایی فاز فولیکولی.

اهمیت بالینی:

• افزایش FSH در ابتدای چرخه می‌تواند نشان‌دهنده کاهش عملکرد یا ذخیره تخمدانی باشد.

• کاهش غیرطبیعی FSH ممکن است در اختلالات هیپوتالاموسی یا هیپوفیزی مشاهده شود.

• تفسیر FSH باید همراه با سطح استرادیول انجام شود.

نکته مهم آن است که FSH در طول چرخه قاعدگی تغییر می‌کند و ممکن است بین چرخه‌های مختلف نیز نوسان داشته باشد؛ بنابراین، یک نتیجه منفرد برای ارزیابی قطعی ذخیره تخمدانی کافی نیست.

 استرادیول (Estradiol; E2)

استرادیول مهم‌ترین نوع استروژن فعال در زنان در سنین باروری است که عمدتاً توسط فولیکول‌های در حال رشد تخمدان تولید می‌شود.

اندازه‌گیری استرادیول معمولاً همراه با FSH در روز دوم یا سوم چرخه قاعدگی انجام می‌شود.

اهمیت بالینی:

• ارزیابی فعالیت فولیکول‌های تخمدانی.

• کمک به تفسیر دقیق‌تر سطح FSH.

• بررسی عملکرد تخمدان.

• کمک به شناسایی برخی اختلالات هورمونی.

افزایش زودهنگام استرادیول در ابتدای چرخه می‌تواند موجب کاهش ظاهری FSH شود و در نتیجه، تفسیر ذخیره تخمدانی را تحت تأثیر قرار دهد.

هورمون لوتئینه‌کننده (Luteinizing Hormone; LH)

LH نیز مانند FSH توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شود و نقش مهمی در تنظیم عملکرد تخمدان دارد.

افزایش ناگهانی LH در میانه چرخه قاعدگی، عامل اصلی تحریک تخمک‌گذاری و آزاد شدن تخمک از فولیکول بالغ است.

اهمیت بالینی:

• بررسی عملکرد محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ تخمدان.

• کمک به ارزیابی اختلالات تخمک‌گذاری.

• بررسی احتمال وجود سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در کنار سایر یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی.

• بررسی زمان تقریبی وقوع تخمک‌گذاری در شرایط خاص.

در زنان مبتلا به PCOS ممکن است سطح LH افزایش یابد، اما نسبت LH به FSH معیار تشخیصی قطعی برای این سندرم محسوب نمی‌شود.

پروژسترون (Progesterone)

پروژسترون هورمونی است که پس از تخمک‌گذاری، عمدتاً توسط جسم زرد در تخمدان تولید می‌شود.

اندازه‌گیری این هورمون یکی از روش‌های آزمایشگاهی برای تأیید وقوع تخمک‌گذاری است.

زمان انجام آزمایش:

این آزمایش باید تقریباً هفت روز پیش از شروع قاعدگی بعدی انجام شود، نه الزاماً در روز بیست‌ویکم چرخه.

برای مثال:

• در چرخه ۲۸ روزه، معمولاً روز ۲۱ مناسب است.

• در چرخه ۳۵ روزه، معمولاً روز ۲۸ مناسب‌تر است.

• در چرخه‌های نامنظم، زمان آزمایش باید بر اساس زمان احتمالی تخمک‌گذاری تنظیم شود.

اهمیت بالینی:

• تأیید وقوع تخمک‌گذاری اخیر.

• بررسی عملکرد فاز لوتئال در شرایط خاص.

• کمک به ارزیابی برخی اختلالات قاعدگی و باروری.

افزایش مناسب پروژسترون نشان‌دهنده وقوع تخمک‌گذاری است؛ بااین‌حال، یک اندازه‌گیری منفرد برای ارزیابی کیفیت فاز لوتئال کافی نیست، زیرا سطح این هورمون در طول روز نوسان دارد.

 پرولاکتین (Prolactin; PRL)

پرولاکتین هورمونی است که توسط غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود و نقش اصلی آن تنظیم تولید شیر پس از زایمان است.

افزایش غیرطبیعی پرولاکتین یا هیپرپرولاکتینمی می‌تواند عملکرد طبیعی محور تولیدمثل را مختل کند.

اهمیت بالینی:

• بررسی علت اختلالات قاعدگی.

• ارزیابی آمنوره یا الیگومنوره.

• بررسی اختلالات تخمک‌گذاری.

• بررسی ترشح شیر از پستان خارج از دوران شیردهی.

• شناسایی احتمالی اختلالات هیپوفیز.

افزایش پرولاکتین می‌تواند ترشح GnRH را مهار کرده و در نتیجه موجب کاهش فعالیت هورمون‌های LH و FSH و اختلال در تخمک‌گذاری شود.

بهتر است آزمایش در شرایط آرام و مطابق دستورالعمل آزمایشگاه انجام شود؛ زیرا استرس، ورزش شدید و تحریک پستان می‌توانند سطح پرولاکتین را به‌طور موقت افزایش دهند.

هورمون محرک تیروئید (Thyroid-Stimulating Hormone; TSH)

عملکرد طبیعی غده تیروئید برای تنظیم چرخه قاعدگی، تخمک‌گذاری و حفظ عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل اهمیت دارد.

اختلالات تیروئیدی، به‌ویژه کم‌کاری و پرکاری تیروئید، می‌توانند با اختلالات قاعدگی و کاهش باروری همراه باشند.

اهمیت بالینی:

• شناسایی کم‌کاری تیروئید.

• شناسایی پرکاری تیروئید.

• بررسی علل اختلالات قاعدگی.

• ارزیابی عملکرد تیروئید در زنان دارای مشکلات باروری.

در صورت غیرطبیعی بودن TSH، اندازه‌گیری هورمون آزاد تیروکسین (Free T4) و در شرایط مناسب بررسی آنتی‌بادی‌های تیروئیدی مانند Anti-TPO می‌تواند ضرورت داشته باشد.

بررسی هورمون‌های آندروژنی (Androgens)

در زنانی که علائمی مانند پرمویی، آکنه، ریزش موی الگوی مردانه یا اختلالات قاعدگی دارند، بررسی هورمون‌های آندروژنی اهمیت پیدا می‌کند.

مهم‌ترین آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

الف) تستوسترون (Total and/or Free Testosterone)

افزایش تستوسترون می‌تواند با اختلالات تخمک‌گذاری و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک همراه باشد.

ب) دهیدرواپی‌آندروسترون سولفات (DHEAS)

این هورمون عمدتاً توسط غدد فوق کلیوی تولید می‌شود. اندازه‌گیری آن در بررسی افزایش آندروژن‌ها و شناسایی احتمالی منشأ فوق کلیوی این اختلال کاربرد دارد.

ج) ۱۷-هیدروکسی پروژسترون (17-Hydroxyprogesterone; 17-OHP)

این آزمایش برای بررسی احتمال هیپرپلازی مادرزادی آدرنال با شروع غیرکلاسیک (Nonclassic Congenital Adrenal Hyperplasia) استفاده می‌شود؛ بیماری‌ای که می‌تواند با افزایش آندروژن‌ها، پرمویی و اختلال تخمک‌گذاری همراه باشد.

این آزمایش‌ها به‌ویژه در زنان مشکوک به PCOS یا سایر اختلالات هورمونی اهمیت دارند.

بررسی عفونت‌های دستگاه تناسلی

برخی عفونت‌های دستگاه تناسلی می‌توانند موجب التهاب لگن، آسیب به لوله‌های فالوپ و افزایش احتمال ناباروری شوند.

یکی از عوامل عفونی مهم در این زمینه، کلامیدیا تراکوماتیس (Chlamydia trachomatis) است.

آزمایش‌های قابل استفاده:

• آزمایش مولکولی NAAT برای شناسایی کلامیدیا.

• بررسی سوزاک (Neisseria gonorrhoeae) در افراد دارای اندیکاسیون.

• آزمایش‌های سرولوژیک برای برخی عفونت‌ها، بر اساس سابقه و شرایط بالینی.

نکته مهم این است که برای تشخیص عفونت فعال کلامیدیا معمولاً آزمایش مولکولی نمونه واژینال یا سرویکال و در شرایط مناسب نمونه ادرار استفاده می‌شود؛ آزمایش خون به‌تنهایی روش استاندارد تشخیص عفونت فعال دستگاه تناسلی نیست.